«Δομή» λογοτεχνικών κειμένων και η διαφορά της με την «πλοκή»

romanian_bookstore02

Carturesti Carusel- Βιβλιοπωλείο στο Βουκουρέστι, Ρουμανία

Ένα λογοτεχνικό κείμενο αποτελείται από μέρη που είναι συνδεμένα μεταξύ τους, στενά και οργανωμένα ώστε όλα μαζί να συναποτελούν ένα ενιαίο και σφιχτοδεμένο σύνολο. Αυτός ο τρόπος οργάνωσης και σύνδεσης των μερών αποτελεί την δομή του λογοτεχνικού κειμένου.

Η λέξη δομή συχνά συγχέεται με τον όρο πλοκή. Όταν μιλάμε περί δομής, αναφερόμαστε σε δύο πράγματα:

α) τα μέρη από τα οποία αποτελείται ένα λογοτεχνικό κείμενο

β) ο τρόπος με τον οποίο τα μέρη αυτά χτίζονται σε οργανωμένο σύνολο

Από την καλή ή κακή οργάνωση και σύνδεση των μερών σε ολόκληρο έργο, καθορίζεται και εξαρτάται ο βαθμός συνοχής και σωστής διάρθρωσης του λογοτεχνικού κειμένου. Όταν ένα κείμενο μας φαίνεται ασύνδετο ή και ανοργάνωτο, λέμε ότι έχει κακή ή χαλαρή δομή και διάρθρωση.

Οπότε: δομή είναι ο τρόπος και η τεχνική με την οποία τα μέρη ενός κειμένου οργανώνονται σε σύνολο. Με αυτή την οργάνωση εξασφαλίζεται ο μέγιστος βαθμός συνοχής του λογοτεχνικού κειμένου.

Ένας συγγραφέας σχεδιάζει, οργανώνει και συνδέει τα διάφορα στοιχεία του έργου του (π.χ. γεγονότα, σκηνές) με σκοπό να διατηρήσει αμείωτο το ενδιαφέρον του αναγνώστη.

Πως ένα έργο είναι πραγματικά επιτυχημένο;

Πρώτα πρέπει να ξεκινά με την λεγόμενη «έκθεση», δηλαδή την παρουσίαση των βασικών προσώπων, καθώς και του πλαισίου μέσα στο οποίο θα εξελιχθεί η δράση (σκηνικά και χρόνος). Ο συγγραφέας δηλαδή, αποκαλύπτει στον αναγνώστη όλες τις πληροφορίες που κρίνει απαραίτητες για την κατανόηση της πλοκής.

Μετά ακολουθεί το «στοιχείο πλοκής». Πρόκειται για το βασικό γεγονός που πυροδοτεί την έναρξη της δράσης, συνήθως θέτοντας κάποιες αντιτιθέμενες δυνάμεις σε κίνηση. Στη συνέχεια η δράση κλιμακώνεται συνεχώς ακολουθώντας μιαν ανοδική πορεία, με τα γεγονότα να περιπλέκονται και συχνά να οδηγούν σε σύγκρουση. Κάποια στιγμή, η δράση φτάνει στο ανώτατο σημείο, στο οποίο μοιάζουν να κρίνονται τα πάντα: η στιγμή αυτή, όπου τόσο η ένταση όσο και το ενδιαφέρον του αναγνώστη βρίσκονται στο υψηλότερο δυνατό σημείο, λέγεται «κορύφωση».

Από ‘κει και πέρα, η δράση ακολουθεί καθοδική πορεία: όλα τα ζητήματα έχουν βρει την απάντησή τους, οι τυχόν συγκρούσεις έχουν ολοκληρωθεί και οδηγούμαστε σιγά σιγά προς τη λύση, δηλαδή προς το τέλος του έργου.

Βέβαια, πάντα είναι πιθανό να σημειωθεί μια ξαφνική μεταβολή στην τύχη του ήρωα αλλά αυτή είναι και η τελευταία έκπληξη που μας επιφυλάσσει το έργο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα τα έργα υπακούν τυφλά σ’ αυτό το σχήμα. Στη σύγχρονα λογοτεχνικά έργα, οι αποκαλύψεις γίνονται σταδιακά, μόνον όταν είναι απαραίτητες και σπάνια υπακούν σε κανόνες. Επιπλέον, η σύγχρονη θεωρία εξετάζει τη δομή των λογοτεχνικών έργων με διαφορετικούς τρόπους.

Ωστόσο, η αφηγηματική δομή είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας επειδή χρησιμοποιεί απλούς, πρακτικούς και κατανοητούς όρους.

Πλοκή

Πολύ συχνά η έννοια της πλοκής συγχέεται με τον όρο δομή. Οι δύο όροι όμως δεν ταυτίζονται. Η υπόθεση, η ιστορία ενός λογοτεχνικού κειμένου, περιλαμβάνει γεγονότα, περιστατικά, επεισόδια, συγκρούσεις μεταξύ προσώπων, κτλ.

Όλα αυτά τα στοιχεία παρουσιάζονται, προβάλλονται, εξελίσσονται και διαπλέκονται μεταξύ τους με ορισμένη σειρά και με ορισμένο τρόπο. Επιλέγονται και καθορίζονται σύμφωνα με την επιθυμία του δημιουργού του λογοτεχνικού κειμένου. Στόχος του είναι να δημιουργήσει ένα λογοτεχνικό κείμενο που να εξελίσσεται ομαλά, φυσικά και αβίαστα και, το κυριότερο, να κρατάει αδιάπτωτο το ενδιαφέρον και την προσοχή του αναγνώστη.

Σύμφωνα με όσα προαναφέρθηκαν, η έννοια της πλοκής στα λογοτεχνικά κείμενα, έχει το εξής νόημα: είναι ο τρόπος με τον οποίο ο δημιουργός του λογοτεχνικού κειμένου οργανώνει και παρουσιάζει το αφηγηματικό υλικό (=γεγονότα, περιστατικά, επεισόδια, συγκρούσεις) και προωθεί την εξέλιξη της ιστορίας. Οι επιλογές του συγγραφέα αποβλέπουν σ’ ένα στόχο: να εκθέσει τα γεγονότα της πλοκής, της ιστορίας, ώστε να προκαλείται συνεχώς το ενδιαφέρον του αναγνώστη και να ερεθίζεται διαρκώς η αναγνωστική του προσοχή.

Η δομή υποδηλώνει περισσότερο την εξωτερική αρχιτεκτονική του λογοτεχνικού κειμένου. Η πλοκή ισοδυναμεί με την εσωτερική αρχιτεκτονική και την οργάνωση-εξέλιξη των περιστατικών της ιστορίας. Τα περιστατικά αυτά που συνθέτουν την αφηγηματική ύλη και συγκροτούν τη λογοτεχνική ιστορία, προωθούνται σταδιακά. Έτσι, εξελίσσεται στην ουσία η ιστορία του λογοτεχνικού κειμένου. Η εξελισσόμενη ιστορία διέρχεται σταδιακά από τρία, κυρίως, διαδοχικά στάδια: το πρώτο είναι δέση, το δεύτερο η κορύφωση και το τρίτο η λύση.

Σε μελλοντικό άρθρο θα εξετάσουμε την τεχνική «Στοιχείο πλοκής» στην οποία αναφερθήκαμε άνωθεν.

Advertisements